Wanneer werd verteld dat een moeilijke wiskundetoets geslachtsverschillen liet zien in het voordeel van mannen (links), presteerden vrouwen slechter dan hun mannelijke tegenhangers. Zonder deze suggestie presteerden beide groepen echter even goed.
Schoolprestatiekloven
Vrouwen zijn nog steeds ondervertegenwoordigd in de wetenschap, technologie en wiskunde ten opzichte van mannen. Daarnaast lijken studenten met een migratieachtergrond gemiddeld lager te presteren dan hun medestudenten zonder migratieachtergrond en verlaten zij het onderwijs vaker voortijdig (OECD, 2009, 2010; USDE, 2010). Deze prestatiekloven vormen een belangrijke zorg voor ouders, onderwijzers, beleidsmakers en de samenleving als geheel. Verschillende factoren dragen bij aan deze prestatiekloven. Naast het taalniveau en een lage sociaaleconomische status (SES), speelt de zogenaamde stereotype threat een significante rol in het beïnvloeden van schoolprestaties en het schoolsucces van leerlingen en studenten (Appel & Kronberger, 2012). Stereotype threat verwijst naar de angst of bezorgdheid om een negatief stereotype over de eigen sociale groep te bevestigen, wat leidt tot verhoogde stressniveaus en een negatieve invloed kan hebben op cognitieve prestaties.
Wat houdt Stereotype threat in en welke invloed heeft dit op de schoolprestaties?
Stereotype threat is een psychologische toestand die het cognitief functioneren kan onderdrukken tijdens leer- en prestatietaken. Dit verhindert mensen hun volledige potentieel kunnen benutten in situaties waarin negatieve stereotypen bestaan over de groep waarmee zij zich identificeren of geassocieerd mee worden, en zich daar bewust van zijn. Een voorbeeld hiervan is een vrouwelijke student die tijdens een ICT-les een technisch probleem moet oplossen. Wanneer het stereotype “vrouwen zijn minder goed in technologie” aanwezig is of dreigt te zijn, kan dit haar prestaties negatief beïnvloeden. Stereotype threat verwijst met andere woorden naar de angst om gedrag te vertonen dat een negatief stereotype bevestigt. Deze angst creëert een oncomfortabel en psychologisch belastend gevoel, waardoor mensen worden belemmerd in het optimaal benutten van hun capaciteiten. Onderzoek toont aan dat stereotype threat de interactie tussen verschillende cognitieve processen verstoort, wat leidt tot een daling in prestaties. Wanneer een student zich bewust wordt van een negatief stereotype dat op hem of haar van toepassing zou kunnen zijn, ontstaan er negatieve gedachten en emoties. De student raakt gefocust op het reguleren van deze emoties, waardoor er minder cognitieve capaciteit beschikbaar is om de taak succesvol uit te voeren. Dit resulteert in verminderde prestaties. Daarnaast wordt stereotype threat geassocieerd met disidentificatie met het domein waarin het stereotype aanwezig is. Dit betekent dat individuen zich loskoppelen van het stereotype domein, wat hen verder belemmert om hun volledige potentieel te benutten. De druk om niet te falen zorgt voor prestatie-inhibitie, waardoor het voor de student moeilijk of zelfs onmogelijk wordt om optimaal te presteren. Stereotype threat ondermijnt niet alleen het schoolsucces als gevolg van een aangetast zelfbeeld (Oyserman, 2008), maar het beïnvloedt ook de strategieën die nodig zijn om succes te behalen.
Stereotype Threat belemmert mensen niet alleen in het presteren naar hun volledige potentieel, maar ook in het opbouwen van kennis en vaardigheden in het algemeen. Stereotype Threat leidt namelijk tot disidentificatie met het gestereotypeerde domein en verstoort effectief leren. Dit kan verder versterkt worden door de zogenaamde self-fulfilling prophecy, waarbij de verwachtingen van anderen (en van zichzelf) de prestaties daadwerkelijk beïnvloeden. Wanneer mensen zich bewust worden van een stereotype en bang zijn om het te bevestigen, kunnen ze onbewust hun gedrag aanpassen op een manier die daadwerkelijk leidt tot het bevestigen van dat stereotype. Dit gebeurt vaak doordat de stress die gepaard gaat met het stereotype threat de cognitieve middelen vermindert die nodig zijn voor optimaal functioneren. Door in onderzoek en praktijk sterk te focussen op het tegengaan van stereotype threat vóór toetsmomenten, kunnen we bijdragen aan betere prestaties bij groepen die als gevolg hiervan onderpresteren op school. Het bestrijden van stereotype threat draait in essentie om persoonlijke kritische reflectie, erkenning en het benoemen van mogelijke (bewuste en onbewuste) vooroordelen. Het doorbreken van deze vicieuze cirkel kan een krachtige manier zijn om de schoolprestaties van leerlingen en de gelijke kansen te bevorderen.
Drie strategieën om Stereotype Threat te doorbreken
Gelukkig zijn er verschillende bewezen strategieën om deze effecten te verminderen. Dit vereist echter een doordachte en gerichte aanpak, waarbij zowel de leeromgeving als individuele begeleiding een rol spelen:
- De rol van de leraar en de omgeving
De overtuigingen, attitudes en gedragingen van leraren hebben een directe invloed op stereotype threat. Een ondersteunende en inclusieve omgeving helpt om belemmerende stereotypen te doorbreken. - Effectief onderling contact
Positief en doelgericht contact tussen verschillende groepen en individuen kan stereotype threat verminderen. Dit vereist echter specifieke voorwaarden om optimaal effect te hebben. - Reflectieve interventies
Gerichte opdrachten of oefeningen kunnen bijdragen aan het doorbreken van negatieve gedachten die stereotype threat versterken. Deze methoden helpen leerlingen en studenten om zichzelf als individu te zien en zich los te koppelen van stereotypes.
Wil je weten hoe je deze strategieën concreet kunt toepassen op jouw school of in jouw organisatie of wil je hier meer (wetenschappelijke) inzichten over horen? Plan een adviesgesprek in of boek een training of masterclass via het contactformulier op mijn website!
Referenties
- Appel, M. & Kronberger, N. (2012). Stereotype threat and the achievement gap: Stereotype threat prior to test taking. Educational Psychology Review, 24, 609-635. doi: 10.1007/s10648-012-9200-4
- Aronson J., CM Steele, MF Salinas, MJ Lustina. The Effects of Stereotype Threat on the Standardized Test Performance of College Students. – Readings About the Social Animal, 8th edition, E. Aronson
- Seibt, Beate,Förster, Jens. Stereotype Threat and Performance: How Self-Stereotypes Influence Processing by Inducing Regulatory Foci.Journal of Personality and Social Psychology, Vol 87(1), Jul 2004, 38-56
- Steele, C. M. (1997). A threat in the air: How stereotypes shape intellectual identity and performance. American Psychologist, 52(6), 613–629. doi.org/10.1037/0003-066X.52.6.613